Κύπρος 1972-1974- Ανάμεσα στη δίνη δύο πραξικοπημάτων
Αρχιμ. Φιλίππου ΧαμαργιάΠρωτοσυγκέλλουΙ. Μητροπόλεως ΜεσσηνίαςΚατά το μήνα Ιούλιο, εκτός από τις πολλές εκκλησιαστικές εορτές, μνημονεύονταιγεγονότα μέσα από τα οποία ξυπνούν οι μνήμες του 1974. Βεβαίως για ναακριβολογούμε θα πρέπει να πούμε ότι ξυπνούν για όλους όσοι θέλουν ναθυμούνται. Κάποιοι δυστυχώς θέλουν να θυμούνται μόνο τα όσα ξεκίνησαν στις 20Ιουλίου 1974, δηλαδή την ημέρα έναρξης της τουρκικής εισβολής, ξεχνώντας τοκλειδί, που άνοιξε τη νέα κερκόπορτα για να εισβάλει η Τουρκία. Αυτό το κλειδί δενείναι άλλο από το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974. Πρόδρομος όμως τόσο τουπραξικοπήματος κατά του Μακαρίου και της τουρκικής εισβολής είναι ένα από τασημαντικότερα γεγονότα της νεότερης εκκλησιαστικής ιστορίας, αυτό πουονομάστηκε εκκλησιαστικό πραξικόπημα 1972-1973, ή εκκλησιαστική κρίσηΚύπρου 1972-1973 και αναφερόμαστε στις οργανωμένες δράσεις ή αντιδράσεις απότρεις Μητροπολίτες της Εκκλησίας της Κύπρου , τους Πάφου Γεννάδιο, Κιτίου Άνθιμοκαι Κυρηνείας Κυπριανό, κατά του Προέδρου της ΚυπριακήςΔημοκρατίας , Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ ' , στην περίοδο από τον Μάρτιοτου 1972 ως τον Ιούλιο του 1973 . Τα γεγονότα αυτά ήταν σε συνέχεια και συνάρτησημε τα αντίστοιχα εκκλησιαστικά γεγονότα στην Εκκλησία της Ελλάδος, της ίδιαςχρονικής περιόδου και αδιαμφισβήτητα πρόξενος αυτών ήταν η ΔικτατορικήΚυβέρνηση της Ελλάδος, η οποία είχε καταλύσει την Δημοκρατία ήδη από τονΑπρίλιο του 1967 και δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο το γεγονός ότι αρχομένηςήδη της κρίσεως, ο Μακάριος έλαβε επιστολή, του τότε Αρχιεπισκόπου ΑθηνώνΙερωνύμου του Α΄, δια της οποίας προσπάθησε να πείσει τον Μακάριο να παραιτηθείαπό την Προεδρία.Ιστορικό πλαίσιοΑξίζει να σημειωθεί ότι το θέμα ετέθη, από τους τρείς Μητροπολίτες, για πρώτη φοράτο Δεκέμβριο του 1967, δηλαδή οκτώ μήνες μετά την κατάλυση της Δημοκρατίας απότην Δικτατορία των Συνταγματαρχών στην Ελλάδα, χρονική συγκυρία καθόλουτυχαία. Ωστόσο δεν έδωσαν συνέχεια, ούτε και επέμειναν. Όμως με την επανεκλογήτου Μακαρίου στην Προεδρία της Δημοκρατίας, στις 26 Φεβρουαρίου 1968 και τηνεδραίωση της Χούντας στην Ελλάδα, αλλά και την μυστική κάθοδο του ΣτρατηγούΓρίβα στην Κύπρο το 1971, η στάση των τριών Μητροπολιτών άλλαξε άρδην. Μεενορχηστρωτή πλέον τον Υφυπουργό Εξωτερικών της Χούντας Κ. Παναγιωτάκο οιτρείς έθεσαν ως στόχο τους την παραίτηση του Μακαρίου από την Προεδρία. ΟΠαναγιωτάκος παραδέχται τις επαφές του με τους τρεις Μητροπολίτες, σε μνημόνιοτο οποίο συνέταξε ο ίδιος στις 25 Φεβρουαρίου 1972, μετά από συνάντηση τηνοποία είχε με τον Τούρκο πρέσβη στην Αθήνα Τουρκμέν και αναφέρει μεταξύ άλλων:«[…] η Ελληνική Κυβέρνησις είναι σε συνεχή επαφήν μετά των τριών μητροπολιτών.Και του απεκάλυψα ότι, κατά την διάρκειαν της τελευταίας εν Κύπρω παραμονής,είχον σειρά συναντήσεων μετ’ αυτών. Ότι οι μητροπολίται, μετά την εις αυτούςαποκάλυψιν στοιχείων περί των κινδύνων ους συνεπάγεται η μετά των κομμουνιστών
2
πολιτική συνεργασία του Μακαρίου, υπεσχέθησαν ενεργό συμμετοχήν εις ταςπροσπαθείας ανατροπής του Κυπρίου Προέδρου». 1Τα όσα αναφέρει ο Παναγιωτάκος επιβεβαιώθηκαν και σε συνέντευξη την οποίαπαρεχώρησε ο Μητροπολίτης Κιτίου Άνθιμος το 1975 στο περιοδικό “Ταχυδρόμος”.Είχε αναφέρει συγκεκριμένα πως οι κινήσεις των τριών Μητροπολιτών “προέκυψανκατόπιν εντολής που ήρθε από την Αθήνα μέσω του Παναγιωτάκου”. Έτσι κατά τησυνεδρία της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Κύπρου που πραγματοποιήθηκε στις2 Μαρτίου του 1972 , ο Μητροπολίτης Πάφου Γεννάδιος (Μαχαιριώτης), οΜητροπολίτης Κιτίου Άνθιμος (Μαχαιριώτης) και ο Μητροπολίτης ΚερύνειαςΚυπριανός (Κυριακίδης), συνασπιζόμενοι, κατέθεσαν στην Ιερά Σύνοδο, διά“προητοιμασμένων και ταυτοσήμων σχεδόν ομιλιών” 2 πρόταση με την οποίαζητούσαν ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος να παραιτηθεί από τη Προεδρία τηςΔημοκρατίας της Κύπρου επειδή θεωρούσαν ότι η παράλληλη άσκησηεκκλησιαστικών και πολιτικών καθηκόντων, από έναν κληρικό, ήταν ενάντιαστους ιερούς κανόνες . Έθεταν με αυτό τον τρόπο την αρχή ενός νεότερου καιδιαφορετικού σαφώς, εκκλησιαστικού ζητήματος, μετά από τοπαλαιότερο Αρχιεπισκοπικό ζήτημα Κύπρου του 19003 , όταν, μετά το θάνατο τουΑρχιεπισκόπου Σωφρονίου, η ιεραρχία της Κύπρου αποτελούνταν από δύο μόνοΜητροπολίτες, τον Κιτίου Κύριλλο και τον προ έτους χειροτονηθέντα ΚυρηνείαςΚύριλλο. Και οι δύο διεκδίκησαν το αξίωμα του Αρχιεπισκόπου. Η σύγκρουσηεπιδεινώθηκε από το γεγονός ότι οι υποστηρικτές του Μητροπολίτη Κιτίουπροσχώρησαν σε πιο ριζοσπαστική εθνικιστική ιδεολογία, ενώ οι υποστηρικτές τουΚυρηνείας ακολουθούσαν μια πιο παραδοσιακή πολιτική γραμμή, την οποίαπρέσβευε και το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αυτή η διαμάχη, καθαρά εκκλησιαστικήστην αρχή, στη συνέχεια πήρε ευρύτερες πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις καιδίχασε βαθιά τον λαό, σε σημείο ώστε να παρέμβει το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τοΠατριαρχείο Αλεξανδρείας, το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, ακόμα και η Κυβέρνησητης Μεγάλης Βρετανίας για εξομάλυνση της κατάστασης. Ενώ δεν πρέπει ναλησμονούμε ότι η Εκκλησία της Κύπρου δοκιμάστηκε και πάλι το 1933, μετά τονθάνατο του Αρχιεπισκόπου Κυρίλλου του Γ’ και την μακρά τοποτηρητεία του ΠάφουΛεοντίου που κατέληξε σε μια βραχύβια Αρχιεπισκοπεία μόλις 36 ημερών 4 .Κατά την συνεδρίαση αυτή, της 2 ας Μαρτίου 1972, η Σύνοδος εξέδωσε ανακοίνωσηαναφέροντας την θέση των επισκόπων και δηλώνοντας ότι ο Αρχιεπίσκοπος θαανακοινώσει την απάντησή του σε μεταγενέστερο χρόνο. Ο ΑρχιεπίσκοποςΜακάριος πράγματι, εξέδωσε την απάντησή του στις 19 Μαρτίου του 1972,υποδεικνύοντας με επτά σημεία την ανάρμοστη συμπεριφορά των τριών και τουςκατηγόρησε πως συνωμότησαν μεταξύ τους, αλλά και με άλλους εξω-εκκλησιαστικούς παράγοντες, υπαινισσόμενος αφενός την Χούντα των Αθηνών πουκατεξουσίαζε την Ελλάδα εκείνη την εποχή, αλλά και αφετέρου τον Γεώργιο Γρίβα ,αρχηγό της ΕΟΚΑ , ο οποίος είχε κρυφά επιστρέψει στην Κύπρο από το 1971 και είχεπροβεί στη δημιουργία της ΕΟΚΑ Β' .1 ΑΠΑΝΤΑ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ’, Λευκωσία, 1993 τ. ΙΓ’, σελ. 934 – 9362 Ανδρέα Π. Βίττη, ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΥΠΡΟΥ. Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ – Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ, Εκδ. Ι.Μ. Λεμεσού, 2024, Τόμος Γ’, σελ. 513 https://www.pemptousia.gr/2013/04/to-archiepiskopiko-zitima-tis-kiprou/4 ΤΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1933 – 1947, π. Αθανασίου Βουδούρη, Διδακτορική Διατριβή, Α.Π.Θ.Θεσσαλονίκη 2015, σελ. 319
3
Ο Μακάριος υποστήριξε ότι το αξίωμα του Προέδρου της ΚυπριακήςΔημοκρατίας και η ιδιότητα του Εθνάρχη δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ωςκοσμικό αξίωμα, σε μια εποχή που οι Ορθόδοξοι Έλληνες της Κύπρου αγωνίζοντανγια την εθνική τους επιβίωση και ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, η άσκηση τωνκαθηκόντων του Προέδρου, δεν παρέχει στον Αρχιεπίσκοπο οποιοδήποτεπροσωπική ανταμοιβή, αλλά ήταν πικρό μεν αλλά εθνικό καθήκον το οποίο δεν ήτανδυνατόν να αποφύγει.Μετά από την απάντηση του Μακαρίου, οι τρείς όχι μόνον επέμειναν στην αρχικήθέση τους, αλλά και κατηγόρησαν τον Μακάριο για την αύξηση των αιρετικών καιεχθρών του Χριστιανισμού αλλά και των εχθρών της πατρίδας καθώς και την αύξησητων κομμουνιστών στην Κύπρο 5 και η κρίση συνεχίσθηκε για να κορυφωθεί μετά τηνομόφωνη επανεκλογή του Μακαρίου στην Προεδρία της Δημοκρατίας της Κύπρουστις 8 Φεβρουαρίου 1973 . Οι τρεις Μητροπολίτες κάλεσαν τον Μακάριο σε απολογία,πριν από την έκτακτη σύγκληση της Ιεράς Συνόδου , που συνεκάλεσαν για τις 7Μαρτίου 1973. Ο Μακάριος απάντησε στις 6 Μαρτίου, δηλώνοντας ότι η σύνοδοςπου οι τρεις είχαν καλέσει ήταν αντικανονική και ως εκ τούτου, οποιαδήποτεαπόφαση και να ληφθεί θα είναι άκυρη. Οι τρεις συνεκάλεσαν τελικά σύνοδο μεταξύτους και αποφάσισαν την καθαίρεση του Μακάριου από το αξίωμά του ωςΑρχιεπισκόπου.Ο Μακάριος στον αντίποδα συνεκάλεσε Μείζονα και Υπερτελή Σύνοδο,αποτελούμενη από εκπροσώπους των Πρεσβυγενών Πατριαρχείων καιΑυτοκεφάλων Εκκλησιών, εκ των οποίων ανταποκρίθηκαν σχεδόν όλοι, εκτός απότην Εκκλησία της Ελλάδος , προφανώς λόγω της επικρατούσης εκκλησιαστικής καιπολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα και το Οικουμενικό Πατριαρχείο με έδραστην Κωνσταντινούπολη , προφανώς λόγω της έκρυθμης κατάστασης μεταξύΚύπρου και Τουρκίας. Η Μείζων και Υπερτελής Σύνοδος, που συνήλθε στις 5 – 6Ιουλίου 1973, αποφάσισε την ακύρωση της καθαίρεσης του Μακαρίου και κάλεσετους τρεις Μητροπολίτες να εκφράσουν τις απόψεις τους ενώπιον της. Οι τρειςαρνήθηκαν να παραστούν στη Μείζονα Σύνοδο, η οποία συνήλθε εκ νέου στις 14Ιουλίου 1973 και τους καθαίρεσε από το αξίωμα τους.Το πραξικόπημα στην Κύπρο και η επιστροφή των τριώνΜετά το στρατιωτικό πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974 και την διαφυγή τουΜακαρίου στη Μάλτα και εν συνεχεία στο Λονδίνο, οι τρεις Μητροπολίτες που είχανκαθαιρεθεί, από την Μείζονα και Υπερτελή Σύνοδο, επανήλθαν και πάλι από τουςπραξικοπηματίες οι οποίοι, αφού διόρισαν τον Νικόλαο Σαμψών , ως Πρόεδροτης Κυπριακής Δημοκρατίας , εγκατέστησαν τον Πάφου Γεννάδιο ωςνέο Αρχιεπίσκοπο Κύπρου , γεγονός που δεν αναγνωρίστηκε ποτέ από καμία άλληΕκκλησία, ούτε και αναφέρεται ως Αρχιεπίσκοπος στον επίσημο κατάλογοΑρχιεπισκόπων Κύπρου. Ο Σαμψών ορκίστηκε Πρόεδρος σε τελετή πουπραγματοποιήθηκε από τον Γεννάδιο, παρουσία του Κυρηνείας Κυπριανού και τουΚιτίου Άνθιμου. Τελικά, η κυβέρνηση Σαμψών, των πραξικοπηματιών, κατέρρευσεστις 23 Ιουλίου 1974, ως αποτέλεσμα της τουρκικής εισβολής της 20 ης Ιουλίου 1974.Ο Γλαύκος Κληρίδης , ως Πρόεδρος της Βουλής των Αντιπροσώπων, ανέλαβεσυνταγματικά τις αρμοδιότητες του Προέδρου ως ευρισκομένου σε απουσία του5 ΑΠΑΝΤΑ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΥΠΡΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ’, Λευκωσία, 1993, τ. ΙΓ’, σελ. 939, 941
4
Μακαρίου. Με την επιστροφή του Μακαρίου στην Προεδρία και την Αρχιεπισκοπή τοΔεκέμβριο του 1974, οι τρεις Μητροπολίτες επανήλθαν στο καθεστώς τηςκαθαίρεσης, όπως είχε αποφασισθεί από την Μείζονα Σύνοδο.Η λήξη της κρίσης και η κατάληξη των τριώνΤο εκκλησιαστικό ζήτημα, που δίχασε από το 1972-1974 την Εκκλησία και ολόκληρητην Κύπρο έληξε τελικά τον Απρίλιο του 1982 , όταν ο Αρχιεπίσκοπος ΚύπρουΧρυσόστομος Α΄ συνεκάλεσε νέα Μείζονα Σύνοδο, η οποία αποφάσισε την άρση τηςκαθαίρεσης του Μητροπολίτη Πάφου Γεννάδιου, ο οποίος εξέφρασε μεταμέλεια καιεπέκτεινε τη συγγνώμη στον Μητροπολίτη Κιτίου Άνθιμο που είχε ήδη πεθάνει, ενώ οΚυρηνείας Κυπριανός δεν εξέφρασε ποτέ μεταμέλεια 6 .
Το πρωτότυπο άρθρο https://www.exapsalmos.gr/kypros-1972-1974-anamesa-sti-dini-dyo-praksikopimaton/ ανήκει στο Εξάψαλμος .
Στείλτε το σε φίλους σας:
